Zambia

Zambia (Republic od Zambia) –

kraj w Afryce Południowej; nie posiada dostępu do morza, od północy graniczy z Demokratyczną Republiką Kongo (najdłuższa granica – 1930 m), dalej idąc zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara graniczy z Tanzanią, Malawi, Mozambikiem, Zimbabwe, Botswaną (najkrótsza granica – zaledwie 80 km), Namibią oraz Angolą

Powierzchnia Zambii wynosi 752 614 km², czyli jest ponad dwukrotnie większa niż powierzchnia Polski.

Zambia podzielona jest na 9 prowincji, silnie różniących się między sobą gęstością zaludnienia. Liczba ludności Zambii wynosi 14,53 ml ludności, co stanowi mniej niż połowę ludności w Polsce. Zachodnia część kraju należy do najrzadziej zaludnionych, natomiast najsilniej zaludniona jest środkowa część kraju, zwłaszcza w prowincjach: przemysłowej Copperbelt, Południowej, gdzie ziemia należy do najbardziej urodzajnych oraz prowincji Lusaka ze stolicą kraju. Większe zaludnienie występuje również w północno-wschodniej części kraju, w okolicy J. Tanganika.

Do najważniejszych ośrodków miejskich należą: stolica kraju – Lusaka (jedyne miasto o liczbie ludności przekraczającej 1 mln – 1,7 mln mieszkańców), miasta regionu przemysłowego Copperbelt – Kitwe, Ndola, Chingola, Mufulira, Luanshya, turystyczne Livingstone na południu, Chipata na granicy z Malawi oraz Kasama na północy.

W kraju panuje ustrój republiki demokratycznej, a po śmierci prezydenta Michaela Saty w październiku 2014 r. obowiązki prezydenta pełni białoskóry Guy Scott. Nie może on kandydować na prezydenta, gdyż konstytucja Zambii zastrzega ten urząd dla osób urodzonych w Zambii, których rodzice również tu się urodzili. Zambia należy do ONZ i Wspólnoty Narodów.

Jednostką monetarną jest kwacha [kw] 1 kw = ok.0,50 zł

LUDNOŚĆ

Zambia może poszczycić się długą historią człowieka na tych terenach. Najstarsze ślady pochodzą sprzed 500 tys. lat temu. Pierwsi ludzie przybyli tu ze wschodniej Afryki, natomiast przodkowie większości dzisiejszej ludności na tym terenie – ludów Bantu, napłynęły z południowej części Konga w VI w. i później.

Ludność w kraju jest zróżnicowana plemiennie – wyróżnić można 80 plemion, z których wszystkie należą do grupy ludów Bantu. Bantu – od słowa „ntu”, we wszystkich językach bantuskich używanego na określenie osoby wraz z przedrostkiem „ba”, oznacza po prostu ludzie.

Pierwszy kontakt z Europejczykami miał miejsce pod koniec XVIII w. Bardzo ważną rolę dla eksploracji i poznania kraju odegrał David Livingstone. W lipcu 1860 r. odkrył wodospady na rzece Zambezi i nazwał je na cześć królowej brytyjskiej Wodospadami Wiktorii. Pod koniec XIX w. przybywać zaczęli również kupcy (w tym Cecil Rhodes – ważna postać, symbol brytyjskich poczynań w Afryce; Rhodes nigdy nie odwiedził terenów Zambii, choć zajął je w imieniu Wielkiej Brytanii; od jego imienia pochodziła wcześniejsza nazwa kraju – Rodezja Północna ).

W czasach brytyjskiego protektoratu w rządzie Rodezji zasiadał sir Roy Welensky, wiceminister oraz feralny minister transportu i rozwoju. Jego ojciec był emigrantem z Polski, który przybył do Rodezji pod koniec XIX w. Roy był zwolennikiem ścisłej segregacji rasowej.

Zambia była jednym z ostatnich krajów afrykańskich, które odzyskały niepodległość w wyniku procesu dekolonizacji, rozpoczętego przez Ghanę w 1957 r. – ogłosiła niepodległość 24 października 1964 (stąd 24 października jest corocznie obchodzony jako święto narodowe). Pierwszym prezydentem został Kenneth Kaunda, głoszący poglądy zwane humanizmem (odmiana socjalizmu afrykańskiego), odwołujące się do wartości kultury afrykańskiej i niektórych poglądów chrześcijańskich. Jego imię zostało nadane wielu obiektom, m.in. nosi je lotnisko w Lusace.

Przy budowie kolei w 1905 r. napotkano niewielką wioskę, Lenje, rezydencję wodza plemienia Lozi – Lusaki – od jego imienia wzięło nazwę później powstałe miasto. W 1907 r. misjonarze brytyjscy założyli tam pierwszą misję. Dopiero w 1935 r. Lusaka została głównym miastem protektoratu. Obecnie Lusakę charakteryzuje dobre połączenie kolejowe oraz drogowe, w tym tzw. Wielka Droga Północna, zwana Cairo, związana jeszcze z C. Rhodes’em, który chciał zbudować linię łączącą Kapsztad z Kairem.

Językiem urzędowym jest angielski, poza tym można naliczyć 72 języki plemienne. Najpopularniejsze są języki z grupy Bemba, Tonga i Nyandja. W okolicach Lusaki dominują plemiona używające języków z grupy Nyandja.

Chrześcijaństwo jest w Zambii religią dominującą (ok. 90%), z czego około 70% stanowi protestantyzm (głównie zielonoświątkowcy i adwentyści dnia siódmego). Katolicy stanowią około 20%.

GEOGRAFIA

Przeważającą część kraju stanowi pofalowany płaskowyż (900-1500 m n.p.m.), wysokości bezwzględne wzrastają w północno-wschodniej części, a najwyższy punkt znajduje się na wyżynie Nyika (2606 m n.p.m.). Największe pasmo górskie w kraju to Góry Muczinga o wysokościach dochodzących do 1850 m n.p.m.

Klimat łagodzony jest przez wysokość nad poziomem morza. Wyróżnia się trzy pory roku: 1) sezon zimny i suchy, panujący od kwietnia do sierpnia, w tym lipiec jako  najzimniejszy miesiąc o śr. temp. 160C, 2) sezon gorący i suchy, panujący od września do listopada, w tym październik jako najcieplejszy miesiąc o temp. pow. 30 st., przy czym południe kraju jest zdecydowanie cieplejsze oraz 3) sezon deszczowy i ciepły,  rozpoczynający się od połowy listopada i trwający do kwietnia. Padające wówczas deszcze stanowią 90% rocznych opadów. Klimat Zambii uchodzi na łagodny i sprzyjający Europejczykom.

Ponad 70% kraju należy do dorzeczy Zambezi i Luapula i zlewiska Oceanu Indyjskiego, natomiast wody z północno-wschodniej części kraju za sprawą rzeki Kongo spływają do Oceanu Atlantyckiego. Zambezi jest jedną z największych rzek Afryki, a w jej środkowym odcinku rzeka tworzy wodospady, w tym zaliczane do siedmiu naturalnych cudów świata Wodospady Wiktorii o wys. spadku 108 m i szer. 1,7 km. Wpisane zostały one również na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Do największych jezior należą leżące na północy kraju: Mweru na granicy z Dem. Rep. Kongo, Bangweulu oraz Tanganika na granicy z Dem. Rep. Kongo, Burundi i Tanzanią. Tanganika jest jedną z największych atrakcji turystycznych tego rejonu świata – jest to najdłuższe słodkowodne jezioro na świecie i największe pod względem powierzchni jezioro w Afryce. W południowej części kraju, na granicy z Zimbabwe, znajduje się również Jezioro Kariba, uważane za jeden z technicznych cudów świata – jest to największe na świecie jezioro pochodzenia antropogenicznego. Kariba powstało wskutek budowy tamy na rzece Zambezi (elektrownia wodna).

Roślinność zmienia się idąc z północy na południe kraju. W części północnej, bliżej równika występują wilgotne lasy tropikalne, poniżej sawanny, a na południu spotyka się niską karłowatą i ciernistą roślinność, tzw. busz afrykański, przechodzący w suche stepy porośnięte niską trawą. Występujące tam gatunki zwierząt są typowe dla całej sawanny. Licznie występują gatunki zwierząt stadnych, takich jak: antylopy, bawoły, zebry, a za nimi również polujące na nie drapieżniki, przede wszystkim lwy. Lasy charakteryzuje różnorodność gatunkowa małp, z których niektóre, określane terminem baboons, zbliżają się do ludzi i mogą stanowić niebezpieczeństwo dla torebek i aparatów fotograficznych. W okolicach dużych jezior spotyka się bardzo liczne i ciekawe gatunki ptaków wodnych oraz ryb. W centralnej części kraju istnieje jeden z największych parków narodowych na świecie – PN Kafue, znany przede wszystkim z największej na świecie liczby antylop.

Zambia charakteryzuje się znacznymi bogactwami naturalnymi, z których największą rolę odgrywa miedź, zgromadzona w tzw. Pasie Miedzionośnym (Copperbelt) o 110 km długości i 50 km szerokości. Znajduje się tam 15% zasobów miedzi na świecie. Oprócz miedzi występują tam również kobalt, uran, cynk, ołów, srebro oraz mangan.

GOSPODARKA

Duże znaczenie dla gospodarki kraju ma eksport złóż miedzi (8. miejsca na świecie pod względem produkcji miedzi (2009 r.)). Wśród zatrudnionych 86% ludności zajmuje się rolnictwem. Do roślin uprawnych o większym znaczeniu należą: kukurydza uzupełniona przez sorgo, proso i maniok. Spożywa się ją gotowaną, pieczoną, kiszoną lub w postaci mąki i jej produktów. Jest to produkt wysokokaloryczny i bogaty w białko. Na szeroką skalę uprawia się również orzeszki ziemne. Z warzyw najpopularniejsze są: kapusta, pomidory, groch, fasola, natomiast wśród owoców: cytrusy, ananasy, banany oraz trzcina cukrowa i kawa z używek. Hoduje się duże bydło rogate, gdzieniegdzie kozy i owce, w gospodarstwach położonych bliżej miast trzymany jest drób. Dominuje kierunek mięsny hodowli bydła, stąd ceny mleka w sklepach są wysokie. Bardzo popularne jest również mięso kurczaków, o czym świadczy pomnik kurczaka na jednym z lusackich rond.